MITHI LE A TUAMHLAWM DAN

By; Hngakbawih Pa

Kumkhat hnaki upa (mi menmen) an thi asilen, an thih veten meithal an kap. Milian le sakap an thi asilen, meithal lawng siloin, darkhuang an tum cih. Lal (Khaw Bawi) le a sungkhat an thi asilen, khawsungih meithal hmuahhmuah in an kap.

Meithal an kahnak san bik cu, khaw innhnenpawl in mithi an um thu rak thei ve hai seh ti duhah a si.

Thih Dan A Phunphun

A.    Thih Fang (Thih Kel)

Natnak ruangih thi cu “thih fang” (thih kel) an ti. Hivek i thih cu, khawzing lairel, Pathian dawng tah kim an tiih, thin dam ten an pom thiam.

B.     Sarthi (Thih Sia)

Natnak ruang silo, meithal ih kap that aw, kham ih tla that, tidai ih tla that, mei kang that, sahrang keu that le thil dang ruangih thi cu “sar thi” (thih sia) an ti. Sar thi cu a ruak kha inn lengah an hlum ih an ret. Zan men pi dan khal asiloih, tual thlanglam zin ah thlan an laiih, ziangtikhman ih phawrh nawn lo ding a si. Hmun dang isi a ruak an tlun pi tik khalah sangka pi ( inn hmailam) isin luh pi loin, carhlet(pokhlet) lam in an luh pi.

C.    Sumphur Thi

Naupai (favawn) lai le nau hring thei lo ruangih thi cu “Sumphur thi” tiah an ti. Sumphur thi pawl cu an thlarau thlakhat sung tlangtluan hlawh in a tawi vak rero an ti ih, sungkhatpawl in deu te tla an sak sak theu. Mithi tei innsang cu thlakhat sung innleng ah an riak. Hi mi thipawl cu sumphur ah an lut ih, an tlem lo ruangah an taksa a pem fialfial. Rawpi hnah an zutnak ah an kut tla a hik fialfial. Favawn lai i thih cu thihsia ah ret tel a si.

D.    Hniar Kiak

Fala tlangval le nu notepawl, an no laiih, thi cu “hniar kiak” an ti. An thuam thatha an len (nun) lai ih an hruh theu mi an hruh tirih, fala an silen cawilu an khum tir, ngaihsan thluk in Bawivung an sak i zan an men.

E.     Lai Car

Naute suak pek thi cu “lai car” an tiih, mithi um lo tluki ruah a si. Laicar cu tah dan khal asilo an ti. A san cu khawzing pathian in fanu/fapa in pe sal ding ti an zum ruangah a si.

F.     Ruang Buah (khawlh)

Mithi an um tikah ti hlum in a ruak an buah (khawlh) ih, thing (sawhthing) phawm dip mi in a taksa pumpi in an man (culh) thluh. Cuihnu ah a hnipuan hruh lai an thleng ih, a hnipuan neih mi tha dang an hruh tir.

G.    Rem Tun

Zialpi le tuang tonawknak ah ban/rua an phun ih, mithi ruak cu an zau/to tir hngiau hngiau, cu cu “rem tun” an ti. Se thum that cin a thih ahcun lupawng le sumku an ton tir. Pawpi le Tlavang kap an siahcun, REM sir veve ah Zawhte le Ar rang an thlaih ih, zial hnuai tuang zawn ah Ui thah mi an thlaih. Khuangcawi zo nunau an thih ahcun, hniar za an sin tirih, se that menmen an siahcun, vaipuan an sin tir. Nauhak feh thei cin lawng rem tun dan a si.

H.    Ruak Hnah

Mi menmen an thih tikah vok le ar in an ruak hnah ih, zan khat  ruang an men. Milian le lal sungkua an thih ahcun, caw le sia in an ruak hnah ih, khuang le dar thawn zan hnih, zan thum lai zan an men pi. Ruak hnah i thah mi sa cu khawpi inn tin an ei tlang theu ih, khaw tluang khal ah an zem vivo.

Hminsin: kan pupa sanih ruak hnah an rak nei bangin tulai san  khalah mithi sungkua in, mai ti thei dan  le tlin  tawkte in ruak hnah neih a si vivo lai. Khua hlan bangih tuah tengteng ding cu asilonan, a tuah theitu cu dawn(kham) loin, a tuah thei lo khal nautat le hmuhsuam cuangloin um a tha.

I.       Thla Hnat le Mithi Ral

Mithi phum zan ah mithi tei sung khatpawl in zu le ar thawn thla hnat  dan a si. Thla hnat timi cu, a nungdampawl harhdam  tei an um vivo theinak ding thlacamawknak a si. Cu theh in khawpipawl in zu thawn an topi. Cucu thi ral a si.

Tuisan ah cun zu sinawn loin Ar, cini, cawhnawi(dut) le tangka(paisa) in thi ral  dan ah a rawng cang.

Hminsin: naute kum khat hnuai lam thi cu thlahnat le ral awk a rak um lo. Kutke nei hrih lo ah an ruat.

A tlunlam thupawl kan zoh tikah kan pupa pawl in mithi (ruak) an rak ngai thupit zia le sunsak zia cu kan theithei. Cubangin tuisun nii tiang a cang thei patawp in ngaihsakawk le tuamhlawmawk ringring  a si lai. Thihnak cu kan cemnetnak a si si.

KAN PUPA PAWL IH AN NEIH MI HLA PAWL

1.      Phaileng 2. Bawi vung 3. Lian dang 4. Ngaihsan hla 5. Dardim hla 6. Cotian hla 7. Lenlai hla 8. Ram tuan hla 9. Sa thawl hla  10. Sim thli   11. El-riat 12. Lak khat     13. Likhup cang thum 14. Pol hla 15. Sa hla  16. Nauawih hla  17. Zatlang   18. Ruun tlawn hla   19. Sawn dawh   20. Tuang hla   21. Tawn vel  22. Cohram 23. Sawhrawi 24. Zingtin 25. Darluan