FANG ER (LAI KUM THAR)

By, Biak Lawm Zual

Kan pu/pa san isin an hman \heu mi le an sunsak zet mi FANGER (Lai Kum Thar) cu, tuisun ni tiang nonawn tesin fa tiang hman peh vivo lai a si. Khuahlan laiih an hman dan le tuisan minungpawl in kan hman dan lawngte cu a tikcu le a hmun a bangawk lo vekin, a danglam mi tampi a um ko ding. Tingbul lungbul an rak biak lai san le a nung mi Pathian biak san ti zawng khal in thleng (\hin)\ul mi le tuah rem lo mi tampi a um. Cuvekin KCP khal in FANG ER (LAI KUM THAR) rem le \ha a ti vekin hmang ve ding kan si ruangah, a thuhla tlangpi tal kan theih tlan ding ruat in kan zoh tlang pei. 

A Sullam : Kan lai dan ah bulpak ( mi lian) in an neih dan izir in conlam le nomawknak an rak nei \heu ih, Fang Er hi cu bulpak ta siloin, khawpawh le miphun huap ih neih mi con lam (puai) pakhat a si. Fanger hi kum siar thoknak ah an rak hmang \heu ih, sungkhat unau thi zopawl mang (thei) ringring nawn loin an hngilhnak dingah le kum hlun sungih nat sia \ha lo hmuahhmuah hlawnhlo \heh dingih an hman mi a si.

A Tikcu Caan: Fanger hman tikcu caan hi thuanthu zingzoitupawl an ruah dan a bangaw ciau lo. Hrekkhat cun mirang thla August tiih ruat an um bangin, mirang thla October a si sawn titu khal an um thotho. An hmannak san bik kan zoh tikah August thla hnak cun October thla hi a dik deuh ding. Lai fang an thar \heh ih, rawl lu an khum \heh (thluh) ih, tu cun kum kan vawi ngah zo, kum thar a si zo tiin FANG ER hi an hmangih, kum cang rel (kum siar) nak ah an rak hmang theu. Culawng siloin Fanger an rak hman ah hin Anthur an par zo ih August thla ahcun Anthur an par hrih lo ruangah, tu lai sanih mi tam sawn in, kan hman mi October thla thul (bial) hrawng hi a sual lo bik ding tiah cangantu cun a ruah mi a si. Kan lai nithla siar dan vek cun, tu hi kum hlun zim pepelek ah kan  um a si ti hi thei tlang ciau sehla.

A Hman Dan: Ni hmaisabik ah Vok thau an that ih, an khaw pawh te in hmunkhat ah tlai le puar takin an ei khawm. Cui sin inn tin ah sangzawl an tuah ciar ih , killi nei a pheng le a pum sawl tiin phun hnih in an tuah. Cui a pum sawl te cu “zawl rit” tiah an ko. Zawlrit cu nauhakpawl in hridai in an khit ih an pai piakpi \heu. Zan ah tlangval hmuah in “Leng zu” an pu ih, fala inn ah zan meng in an um khawm. Sunvu ten nomawknak a phunphun tuah in, nauhakpawl nomawknak ah tiin zawlrit an thlai piakpi ih nauhakpawl an zon tir ciamco.

A Thaisun Ah : Nuhmeipawl le sungkhat mithi nei zo pawl in thi an siah \heu. Mithi thlarau hawng suah ni an ti ih, mithi ngai in mitthli canghnap thawn, mithi ngainak hla an sak ih an \ap rero. Khua a hawng zan ih thing\ek thum nei (cawihcaw leng) zaute zik (zim) ah an phun ih, a parah hlam phei an ret. Khua a thim in, far an vang ih, inn sung inn leng tiang in an hul/nawk vivo. Hla in “tlangrai e, rirai e suak law kum thar ah na um thei nawn lo” tiin, khuangdar an tum ih, meithal an kap. A thaisun ah fala le tlangval pawl cu zan an mennak hmun ah rawl an ei khawm ih, thu le hla in sunvu/zanvar an nuam aw.

Al |hing Sun : Ni netabik ah cun fala inn ah tlangvalpawl zu an in khawm ih, nuhmei inn ah nupi nu le pacangpawl an um khawm. Cui ni cu “Al |hing Sun” tiah an ko.

Tlangkawmnak : Khua hlan kan pi/pu pawl nun le an um dan a tawinak ih kan zoh asiahcun, pumcawmnak bang zetih \uan le awl caan nei lo an rak si ruangah, conlam ni hi an urhsun in, an sunsak nasa ti a lang. Nomnak an tuah tintei’ thupi bik ih an ret mi cu “Zu le Sa” hi kan ti khal le a sual tam lo ding. Cu ti khawp in zu le sa an in ei nan an buai, an to aw ti le zu ruangah an siatsuahaw ti hi hmuh ding a um mumal lo a si. Hi zawn te ah an nun cawn a tlak nasa a si. Tui hlan ih zu le sa ai ah, tui san ah cun cini cawhnawi hman hi a \habik mi a si.

LAI NUNPHUNG

By, Hngakbawih Pa

CON  LE  LAAM

Khuahlan kan pipupawl an nun kan zohsal tikah, nomawknak a phunphun, zu thawthaw in in, fala tlangval ngaiawknak hla a phunphun an lehaw ih, conlam nikhua ah ziangdang ngai loin, nuam an sir theu ti kan thei. Conlaam thawn pehpar awin, phunhnih in a then theih ding. A pakhatnak cu a khawpawh (miphun huap) ih hman mi a umih, pakhat sawn cu milian, sakap, phun uu deuhpawl in tluang an khawnnak hrangih an tuah mi conlaam tla an si. Mi rethei, nunhar, farah fa pawl cu conglam thei ansilo ruangah, mi nautat le hmuhsuam an hlawh ringring. Conlaamnak (puai) i an feh khalah innsung khalah lut ngam loin, tual zimah an umih, zu khal a thaw lo bikbik (zu ­­\hul) midang in duh lo mi kha an co tawk a si. Khuahlan kan pipu nun cu khatlam zawngih kan sim ahcun, thleidanawknak a nasa (luar) tuk kan ti thei.

Kan pupa sanih pacangtha le mi sunglawi ih an ret mi hi phun thum in then a si.

1)Pacang \ha sinak – sakap thei (a hleice in sahrang kap)

2) Pa ral\ha sinak – ral that thei (ral lu aih thei)

3) Milian (sunglawi) sinak – conglam tam thei tla an si.

Conlaam thawi’ pehpar aw in, hrinkhat hnu hrinkhat, khaw khat hnu khaw khat, thu hminsak dan le tuah dan a bangawklonak tete cu a um ding nan, a tlangpi thu ih an fehpi dan zoh tlangnak kan nei hnik pei. Kan pupa sanih conlaam an rak hman mipawl cu a tlangpi thu in

1.Sarual thah (talh)

2.Thlai laam

3.Se thum thah

4. Se hra thah

5.Thah thuan

6.Cal hau/ Na hau

7. Fangza aih

8.Khuangcawi tla an si.

Khaw hrekkhat le hrin hrekkhat ah tu ih kan ngan lo mi khal a um thei men.

Hi conlaam-pawl hi mai’ duhdan le \ha ti dan menih hman hluahhlo theih asiloih, zin le kong nei in, a sangsang (dotdot) tei’ hman le tuah a si. Sarual thah asilole Thlai lam in an thoki a sangsang ten, khuangcawi hi a cemnetnak a si.

1)Sarual Thah

Sarual thah hi Conlaam thawthawhnak asiih, nu/pa inn dang an tlei veten an tuah ding mi a si. Sarual talh ahhin vok thau sumli an hmang. Sarual talh ih thil \ul mi cu Vok le zu asiih, puithiam in serh le sang hman a \ul lo. A sa zem dan ah cun Cong U in a kawng a la ih, a sa dang cu Conlaam dan izir in a sangsang ten an zem aw. Sarual talh theitu cu laam sa kha meikhu sa hnak in uak sawn a co thei.

Laam sa – conlaam tikih an zem mi sa (khuahlan ah conlaam nak sa hmunkhat ah an ei khawm/ ruai\heh dah loih, a sa kha khawpawh in an zem theu)

Meikhu sa – mi menmen (zaran) ih an co mi sa.

2) Thlai Lam

Thlai laam ahhin vok thau sumnga pahnih, sumli pakhat le vok nurial pakhat tiin vok pali thah a \ul. Hi Con Laam ahhin ruai tla mi pariat an umih, a thok isin a cem tiang zu puah, sa puah, sa suan le hnah thing lak tiang in \uanvo an la thluh. Thlai Laam ah dan famkim a \ul ih, Bawlpu timi puithiam pakhat le puithiam bawmtu (zu sia) timi pakhat a um a \ul. Thlai Laam hi ni nga sung hman daan a si.

1.Puzu Ni/ Tlangvo Ni (sum den zan)

2. Sa Caan Ni

3. Sawng Ni

4. Tual Phiah Ni

5. Hnahsawl Ulh Ni

1.Puzu Ni (Sumden zan)

Thlailam nikhatnak ah Nu pu in zubel (5) Pa pu in zubel panga, inntek in zubel (2) tiin zubel an bun. Hi zan ah puai sung hmuahhmuah ei ding zanvar ten fala/tlangval pawl in sum an deng. Sumden zan ah far upa in zubel pali an bun ih cucu Farzu an ti.

2. Sa can Ni

Sa cantu dingah pacang pali an hril ih, sacan hrangah zu bel pahnih an thlor. An can mi sapawl cu conglam zopawl an zem hnuah, conglam thei hrih lopawl khal khawhlawh sa fate ciar an zem. Cui ni cu suahkhawm zu bel li an thlor ih, khawpawh in an in. Hi ni hi Nilen sun an tiih, fala/tlangval sunvu zanvar in zu an in ih, hla an leh aw.

3. Sawng Ni

Inntek pa le ruaitlapawl in midang inn ah zinghnam an dawiih, a nung cingin conglam pai inn ah an zawn tlung. Khuangdar thawn an tlir, tual vei thum an hel pi hnuah, inntek pa in hmunphiah hring in a vaw that. Zubel cu khawlal (bawi) inn ah an pu ih, thlaihra deng le a tlunlam pawl in an in. Zinghnam vuakthahnak hmunphiah cu ralran phar parah an thiat ih, sethum thah tiang ret dan a si. (Thlaihradeng – sehra that cin)

4.Tualphiah Ni

Zingpit ah arpi dum an that ih, thlailam in Arpi dum thawn tual ka lo phiat tiin thla an cam. Inntek  pa in rual \ha zupham pahnih a sawm ih, zu an in thei tawk in an hnek ciamco. Zu an rit hnuah \ongsia an \ong khal ah ngaithiam ansiih, fala pawhte (hnawi) an tham khal len huat theih a si lo.

5. Hnahsawl Ulh Ni

Mithi zopawl hrangah Ar pahnih an that. An zu \hul hlah seh tiah mithi thlarau an sawm \heu. Serh le sang an pek lai ah inntek nu le pa cu Kawr (angki) hruh dan asiloih, hni le biar lawng ankaih thei. Cutin Thlailam cu nuam zetin an \heh thei.

*Conlaam dan dangpawl cu hmai thla ah kan peh sal ding.

LAI NUN PHUNG

LAI NUN PHUNG

By- Hngakbawih Pa

RAITHAWI  DAN

Khuahlan kan pu/pa san laiah, hmailam canah sul tluang, lam tluangih an um theinak dingah, harsat buainak an ton tikah le an parih siatnak (natnak) a thlen tikah anmah hnaki caksawn le thil ti thei sawnih an ruah mi, tlangsang, lung tumpi, thing tumpi le kham tihnung deuhpawl cu an bia ih, rai an thawi theu. Raithawi timi ih sullam cu thlacam (or) tlawn lungawinak phunkhat a si. Kan Pathian thu kan zoh tik khalah, Thukham Hlun (OT) sanlaiah cun raithawinak hlir in a khat ti sehla a sual tam lo ding. Raithawinak ih an hman mi tlangpi cu Sia, Vok thau, Vok nurial, Arcang sen le Me tla an si. Sia ih raithawinak an hman dan cu, zu thlor tu in “hai tuk” khat zu a thlawr hnu ah, khawlal(khaw bawi) in “Bing kau” in zu a keng ih, Se zaang parah a tawih. Cu theh in, an biak mi tlang le mual hmin sal in thla a cam.

Hai tuk – Tithawl fate, ngiang nei, a sirih fiak teih vih mi.

Bingkau – Um tan bial mi, hridai in an van ih, a khainak an tuah

Raithawi dan le raithawinak hi an raithawinak san a bangawk lo vekin, an tuah dan le raithawinak sa an tuamhlawm dan a bangaw lo. Raithawinak hrekkhat cu serh le sang kim thlepthlep ih tuah tul a umih, hrekkhat cu zalen deuh ih tuah theih mai khal a um ve. Raithawinak hi khawsung ih tuah theih mi a umih, ram lengih tuah tengteng tul tla a um. Raithawinak sa khaw sungih tlun theih lo mi (a thiang lo) a um bangin, zalen zetih inn lam ih tlun theih khal a um lala fawn. Raithawi daan phun dangdang a hnuai lamah kan zoh pei-

Raithawinak hi a tlangpi thu in phun thumah an then.

1.Bulpak Rai

2.Innsang Rai

3.Khawtlang Rai tiin a um.

1.Bulpak Rai

(Thla kawh, hring do le khal tiin phun thum in a um)

Thla kawh : Nauhak tong an thiam in, an tar tiang kumkhat voikhat thla kawh tengteng a tul. Mipa an si ahcun Arcang rang, nunau an si len Arcang sen a si pei. Kumkhat voikhat Ar dum le Ar rang an thlei thlak. Innsang pa bik in bawlpu a tuan ih, amah in a thawi thluh. Raithawi zan cu midangih pal le biak thiang asilo. Inn dung, inn hmai ah sawl an bang theu. Midang ih an va pal asilen thawisal a tul.

Hring do : Nauhak kum hra kim hlanah Arcang sen in thawi a tul. Ar sa a hmin in a hmur, a suang zim, a ke zim le a thin an la ih, kawtka zim  thilthing phurah saserh an va pe ih, rawl an ei thluh cun a thiang.

Khal : Khal thawi cu  kum thum voikhat thawi a si. Thawinak ah vok nurial an hmang. Thla tharah Arcang sen in a hnu an thlun. A parah cawr nat um loin, harh le dam in um pei fawh tiin thla an cam.

2. Innsang Rai

(Nu tar rai, Khawzing rai, hnuaipi le hnuaite tiin phun li a um.)

Nutar rai : Nutar rai cu phun hnam rai a si ruangah a nei le nei lo an um. Nutar rai cu vok thau sum4/5 in an thawi theu.

Khawzing rai : Vok thau thawn thawi dan asiih, inn leng sangka thlanglamah zu an thlor. Zu thlornak tlunah vok lu an tarih, cutawkah saserh an  pe.

Hnuaipi : Vokpi fahnih tlunlam hring zo an hmangih, inn hnuai car lamah an that. A lu khal cutawk car ban inn rel ah an tar. Saserh khal cunah an pe.

Hnuaite : Vokpi fakhat hring zo an hmangih, a lu cu sangka leng zawn inn relah an tar. Saserh cu inn hnuai sangka ban phurah an burh.  Raithawi ah sungkhat sazawh an sawm theu.

3. Khawtlang Rai

(Khawhrum le Vancung  thawi tiin a um)

Khawhrum : Siatnak a phunphun thlen theitu ih an ruah ruangah, a lungawi lo ding ti phangin an tlawnnak ah saserh an pe theu ih, an thawi aw theu.

Vancung thawi : Lo pil lak kum (6) danah sia in an thawi theu. Hi thawinak cu Lasi le Cungluphir hnenih hman mi a si deuh bik. A hnu thlun nak ah vok thau an hmangih, zarh ni ul in,  Kawi (kaileng) an kah ciamco theu.

Raithawi daan le thawi mi hi mai umnak khua le ram ciau ah phun tampi kan neiih, ngan cawk ding khal asilo. Kan pi/pu pawl cu Rai an thawinak ah, an neih siah sumhnam a cemih, an thraw hmuah a kawlh thluh theu. Raithawi tul nawn loih Pathian nung kan rak be ngah hi cu kan van tha tuk lawmmam. Neih le siah cem lo cun, raithawi a theih silo, sian lo le ui man a um lo. Sal tang vek an rak si.

NIKHAT SUNG TIKCU THEN DAAN

1. Zan tim (mid-night)

2. Zinglam kau

3. Deirel suah

4. Zing thlapit

5. Vang pawl (Artum)

6. Khawfing cat

7. Ni suah sur

8. Thaithawh ei cu

9. Lo mi feh cu

10. Lo mi feh reh

11. Tau sang

12. Nau rawl pek cu

13. Sun no

14. Sun dir (noon)

15. Sun hnu her

16. Phianghnam suan cu

17. Zanriah suan cu

18. Rawl thing sat cu

19. Lo mi tlun cu

20. Se tlun cu

21. Ni tla

22. Ar riah cu

23. Zan riah ei cu

24. Khawmaw

25. Unau hmelpalh

26. Khawthim

27. Inn tuu tin cu/ Val uu len cu

28. Leng tin cu

29. Ih cu

30. Ih rep

TIKCU  REI  LAM REL DAAN

Mitthep kar              - Second 1 hrawng

Ar luk caan              - Second 3 hrawng

Tibur hmawm thul  – Minute 10 hrawng

Arsa hmin cu          -  Nazi 2 hrawng

Voksa hmin cu       - Nazi 3 hrawng

Sesa hmin cu          – Nazi 4 hrawng

LAI NUNPHUNG

Sakhua/Biaknak (Relegion)

By; Hngakboih Pa

Khuahlan kan pupa san laiah hin tu ih kan biak mi a nung Pathian hi an rak thei ngah lo nan, a um ti hi cu thuanthu um dan zoh tikah an zum si hin a lang. kan Falam miphun sung khalah sakhua/biaknak le raithawi daan hi hrinkhat hnu hrinkhat mal tete bangawk lonak a um ruangah, a tlangpi thu lawng kan zoh tlang ding. Pathian nung diktak an theih ngah lo ruangah, anmah siatsuah theitu, ti naa theitu le ti buai theitu ih an ruah mi, khawsia le ramhuai sawn kha an rak bia a si. Himi an bia/raithawi khal hi an duh, tihzah le upat ruangih bia siloin, an tih ruang le an parih thil tha lo an phan ruangih, a tlawnih an tlawnnak kha a si sawn. Kan pupapawl hin an biak mipawl hi phun dangdang a um vekin, thawiawk daan khal phun dangdang in an rak nei. An rak biak mipawl tla a hnuailam ah zoh tlangnak kan nei hnik pei.

1.Khawzing/pathian
Kan pupapawl in an biak mi hmuahhmuah lakah khawzing pathian hi a sangbik le ropibik ih an ruah mi a rak si. mihrekkhat cun khawzing le Pathian hi thenhran lem loin, kop in an sal/rel kom men theu. Khawzing/pathian cu hmuh theih lo thlarau thil ti thei, siatnak thlentu silo, ziangkim hmu ih thei thluhtu le mi kilkhawitu sangbikah an ruat. Judah miphunpawl in Pathian kha an tihzah le upat ruangah a hmin sal fukfi ngam loih, “ADONAI” an rak ti bang khan, kan pupapawl khal in, khawzing pathian hmin aiah “REL NU  REL PA” titla an hmang theu. Cuiruangah an parih thil thleng mipawl khal hi pathian thuthu siseh ti ai thotho ah an rak hmang. Tuisan tiang khalah khawzing lairel timi hi kan hmang tam zet lai a si.

2. Khuavang
Khuavang hi an rak biak dan le an upat daan lam thu ah cun, khawzing sangtu hrawngih an ruah mi a si. khuavang cun minung parah a tha lam siseh, a se lam siseh a duhduh in hna a tuan in, lai a rel thei tiah an ti. Minung kan um daan hmuahhmuah le kan thiltipawl tla hi a theiih, a hminsin thluh tiah an ruah mi a si. cuiruangah tuisun ni tiang minung kan taksa parih, thil dum fate um mi hi, khuavang  hminsin tiah kan ko ringring lai. Khuavang cu khawsia hnaki cungnung deuh le upa deuh ih ruah mi a rak si.

3. Khawsia (Ramhuai)
Khawsia cu milai parah thil tha le thawsuah thlentu siloin, siatsuahtu le tibuaitu  thlarau siava ah kan pupapawl cun an ruah mi a si. Khawsia hi kawh dan hmin dangdang a umih, cupawl tla cu:
(a)Cung Lu Phir
(b) Phung
(c) Pinu
(d) Mawlhrawng
(e) Khawhrum tla an si.
Cung Lu Phir hi khawsiapawl lakah uktu  lubikah ret a si.
Phung hi minung taksa sungah lut tahratin mi tibuaitu a si.
Pinu hi minung pianken nei in a tuahaw ih mi siatsuahtu a si.
Mawl Hrawng hi kham le tiva ah a vaktawi theuih milai a tthih ttheu.
Khawhrum hi milai umnak khaw tinkim ah a um vivo.

4. Lasi
Thil tha tuah thei dingih mi bawmtu khuavang thazet vekin an hmu. Lasi hi khawsia le ramhuai lakih siar tel asilo. Kan pupapawl in Lasi cu an be loih, vancung mi vekah an ruat. Lasi cu hmeltha mawi ngaingai veki an ruah ruangah nunau mawi deuh an hmuh cun, “lasi fala bangin” an rak ti theu.

5. Pol
A thi zo mi mithi thlarau thawi be aw thei mi, minung le thlarau karlaki thuphurtu  cu POL ti a si. Pol hnenah thlarau a luh tikah, Pol cun thlarau in a tong tir mi vakin a tongih, mipa thlarau asile mipa aw in, nunau thlarau asile nunau aw in a tong suak. Pol cun mithi thlarau khal a ko theiih, hmailam thil thleng ding khal a phuang thei. Pol  hnenah an theih duh mi thu an sutih cuvek cu “TIN  ZOH” tiah an ti.

6. Dawi
Kan pupa sanah Dawi hi an rak uar nasa ih, a tih khal an rak tih zet. Dawi hi phun hnih in an thenih, khuavang dawi le milai dawi an ti. Khuavang dawi cu ti dam a theih loih, milai dawi cu dam (sut) sal tir a theih a si.

7. Lengai
Lengai timi cu mah duh lotu duh ko tuahnak a si. A hleice in fala le tlangval lakah an hmang tambik. Lengai hi a um ngai le ngai lo theih ban asilonan, a hmin hrimhrim a rak um ruangah, an rak hmang ngaingai a si ding ti zum a si.

8. Hnam
Hnam timi cu a se lam ih mi tuahtu ramhuai cikhat a si. Hnam nei an timi nu/pa cun a mi iksik (nahsik) mi le a dawt mi cu, a na tir in a damlo tir thei. Cuiruangah hnam nei kiang(hmuh) ah cun eiin thawthaw tla an ei ngam dah lo.

A tlunlam ih thupawl kan zoh tikah kan pu/pa pawl hi sullam nei loih rak um men ansilo zia le phung an rak thluk zia cu, sakhua (biaknak) an fehpi dan isin fiangten kan hmu thei. An taksa(nun) himnak ruatin khua an rak sa ti hi el theih rual loin a theihtheih a si.

MITHI LE A TUAMHLAWM DAN

By; Hngakbawih Pa

Kumkhat hnaki upa (mi menmen) an thi asilen, an thih veten meithal an kap. Milian le sakap an thi asilen, meithal lawng siloin, darkhuang an tum cih. Lal (Khaw Bawi) le a sungkhat an thi asilen, khawsungih meithal hmuahhmuah in an kap.

Meithal an kahnak san bik cu, khaw innhnenpawl in mithi an um thu rak thei ve hai seh ti duhah a si.

Thih Dan A Phunphun

A.    Thih Fang (Thih Kel)

Natnak ruangih thi cu “thih fang” (thih kel) an ti. Hivek i thih cu, khawzing lairel, Pathian dawng tah kim an tiih, thin dam ten an pom thiam.

B.     Sarthi (Thih Sia)

Natnak ruang silo, meithal ih kap that aw, kham ih tla that, tidai ih tla that, mei kang that, sahrang keu that le thil dang ruangih thi cu “sar thi” (thih sia) an ti. Sar thi cu a ruak kha inn lengah an hlum ih an ret. Zan men pi dan khal asiloih, tual thlanglam zin ah thlan an laiih, ziangtikhman ih phawrh nawn lo ding a si. Hmun dang isi a ruak an tlun pi tik khalah sangka pi ( inn hmailam) isin luh pi loin, carhlet(pokhlet) lam in an luh pi.

C.    Sumphur Thi

Naupai (favawn) lai le nau hring thei lo ruangih thi cu “Sumphur thi” tiah an ti. Sumphur thi pawl cu an thlarau thlakhat sung tlangtluan hlawh in a tawi vak rero an ti ih, sungkhatpawl in deu te tla an sak sak theu. Mithi tei innsang cu thlakhat sung innleng ah an riak. Hi mi thipawl cu sumphur ah an lut ih, an tlem lo ruangah an taksa a pem fialfial. Rawpi hnah an zutnak ah an kut tla a hik fialfial. Favawn lai i thih cu thihsia ah ret tel a si.

D.    Hniar Kiak

Fala tlangval le nu notepawl, an no laiih, thi cu “hniar kiak” an ti. An thuam thatha an len (nun) lai ih an hruh theu mi an hruh tirih, fala an silen cawilu an khum tir, ngaihsan thluk in Bawivung an sak i zan an men.

E.     Lai Car

Naute suak pek thi cu “lai car” an tiih, mithi um lo tluki ruah a si. Laicar cu tah dan khal asilo an ti. A san cu khawzing pathian in fanu/fapa in pe sal ding ti an zum ruangah a si.

F.     Ruang Buah (khawlh)

Mithi an um tikah ti hlum in a ruak an buah (khawlh) ih, thing (sawhthing) phawm dip mi in a taksa pumpi in an man (culh) thluh. Cuihnu ah a hnipuan hruh lai an thleng ih, a hnipuan neih mi tha dang an hruh tir.

G.    Rem Tun

Zialpi le tuang tonawknak ah ban/rua an phun ih, mithi ruak cu an zau/to tir hngiau hngiau, cu cu “rem tun” an ti. Se thum that cin a thih ahcun lupawng le sumku an ton tir. Pawpi le Tlavang kap an siahcun, REM sir veve ah Zawhte le Ar rang an thlaih ih, zial hnuai tuang zawn ah Ui thah mi an thlaih. Khuangcawi zo nunau an thih ahcun, hniar za an sin tirih, se that menmen an siahcun, vaipuan an sin tir. Nauhak feh thei cin lawng rem tun dan a si.

H.    Ruak Hnah

Mi menmen an thih tikah vok le ar in an ruak hnah ih, zan khat  ruang an men. Milian le lal sungkua an thih ahcun, caw le sia in an ruak hnah ih, khuang le dar thawn zan hnih, zan thum lai zan an men pi. Ruak hnah i thah mi sa cu khawpi inn tin an ei tlang theu ih, khaw tluang khal ah an zem vivo.

Hminsin: kan pupa sanih ruak hnah an rak nei bangin tulai san  khalah mithi sungkua in, mai ti thei dan  le tlin  tawkte in ruak hnah neih a si vivo lai. Khua hlan bangih tuah tengteng ding cu asilonan, a tuah theitu cu dawn(kham) loin, a tuah thei lo khal nautat le hmuhsuam cuangloin um a tha.

I.       Thla Hnat le Mithi Ral

Mithi phum zan ah mithi tei sung khatpawl in zu le ar thawn thla hnat  dan a si. Thla hnat timi cu, a nungdampawl harhdam  tei an um vivo theinak ding thlacamawknak a si. Cu theh in khawpipawl in zu thawn an topi. Cucu thi ral a si.

Tuisan ah cun zu sinawn loin Ar, cini, cawhnawi(dut) le tangka(paisa) in thi ral  dan ah a rawng cang.

Hminsin: naute kum khat hnuai lam thi cu thlahnat le ral awk a rak um lo. Kutke nei hrih lo ah an ruat.

A tlunlam thupawl kan zoh tikah kan pupa pawl in mithi (ruak) an rak ngai thupit zia le sunsak zia cu kan theithei. Cubangin tuisun nii tiang a cang thei patawp in ngaihsakawk le tuamhlawmawk ringring  a si lai. Thihnak cu kan cemnetnak a si si.

KAN PUPA PAWL IH AN NEIH MI HLA PAWL

1.      Phaileng 2. Bawi vung 3. Lian dang 4. Ngaihsan hla 5. Dardim hla 6. Cotian hla 7. Lenlai hla 8. Ram tuan hla 9. Sa thawl hla  10. Sim thli   11. El-riat 12. Lak khat     13. Likhup cang thum 14. Pol hla 15. Sa hla  16. Nauawih hla  17. Zatlang   18. Ruun tlawn hla   19. Sawn dawh   20. Tuang hla   21. Tawn vel  22. Cohram 23. Sawhrawi 24. Zingtin 25. Darluan