LAI NUN PHUNG

LAI NUN PHUNG

By- Hngakbawih Pa

RAITHAWI  DAN

Khuahlan kan pu/pa san laiah, hmailam canah sul tluang, lam tluangih an um theinak dingah, harsat buainak an ton tikah le an parih siatnak (natnak) a thlen tikah anmah hnaki caksawn le thil ti thei sawnih an ruah mi, tlangsang, lung tumpi, thing tumpi le kham tihnung deuhpawl cu an bia ih, rai an thawi theu. Raithawi timi ih sullam cu thlacam (or) tlawn lungawinak phunkhat a si. Kan Pathian thu kan zoh tik khalah, Thukham Hlun (OT) sanlaiah cun raithawinak hlir in a khat ti sehla a sual tam lo ding. Raithawinak ih an hman mi tlangpi cu Sia, Vok thau, Vok nurial, Arcang sen le Me tla an si. Sia ih raithawinak an hman dan cu, zu thlor tu in “hai tuk” khat zu a thlawr hnu ah, khawlal(khaw bawi) in “Bing kau” in zu a keng ih, Se zaang parah a tawih. Cu theh in, an biak mi tlang le mual hmin sal in thla a cam.

Hai tuk – Tithawl fate, ngiang nei, a sirih fiak teih vih mi.

Bingkau – Um tan bial mi, hridai in an van ih, a khainak an tuah

Raithawi dan le raithawinak hi an raithawinak san a bangawk lo vekin, an tuah dan le raithawinak sa an tuamhlawm dan a bangaw lo. Raithawinak hrekkhat cu serh le sang kim thlepthlep ih tuah tul a umih, hrekkhat cu zalen deuh ih tuah theih mai khal a um ve. Raithawinak hi khawsung ih tuah theih mi a umih, ram lengih tuah tengteng tul tla a um. Raithawinak sa khaw sungih tlun theih lo mi (a thiang lo) a um bangin, zalen zetih inn lam ih tlun theih khal a um lala fawn. Raithawi daan phun dangdang a hnuai lamah kan zoh pei-

Raithawinak hi a tlangpi thu in phun thumah an then.

1.Bulpak Rai

2.Innsang Rai

3.Khawtlang Rai tiin a um.

1.Bulpak Rai

(Thla kawh, hring do le khal tiin phun thum in a um)

Thla kawh : Nauhak tong an thiam in, an tar tiang kumkhat voikhat thla kawh tengteng a tul. Mipa an si ahcun Arcang rang, nunau an si len Arcang sen a si pei. Kumkhat voikhat Ar dum le Ar rang an thlei thlak. Innsang pa bik in bawlpu a tuan ih, amah in a thawi thluh. Raithawi zan cu midangih pal le biak thiang asilo. Inn dung, inn hmai ah sawl an bang theu. Midang ih an va pal asilen thawisal a tul.

Hring do : Nauhak kum hra kim hlanah Arcang sen in thawi a tul. Ar sa a hmin in a hmur, a suang zim, a ke zim le a thin an la ih, kawtka zim  thilthing phurah saserh an va pe ih, rawl an ei thluh cun a thiang.

Khal : Khal thawi cu  kum thum voikhat thawi a si. Thawinak ah vok nurial an hmang. Thla tharah Arcang sen in a hnu an thlun. A parah cawr nat um loin, harh le dam in um pei fawh tiin thla an cam.

2. Innsang Rai

(Nu tar rai, Khawzing rai, hnuaipi le hnuaite tiin phun li a um.)

Nutar rai : Nutar rai cu phun hnam rai a si ruangah a nei le nei lo an um. Nutar rai cu vok thau sum4/5 in an thawi theu.

Khawzing rai : Vok thau thawn thawi dan asiih, inn leng sangka thlanglamah zu an thlor. Zu thlornak tlunah vok lu an tarih, cutawkah saserh an  pe.

Hnuaipi : Vokpi fahnih tlunlam hring zo an hmangih, inn hnuai car lamah an that. A lu khal cutawk car ban inn rel ah an tar. Saserh khal cunah an pe.

Hnuaite : Vokpi fakhat hring zo an hmangih, a lu cu sangka leng zawn inn relah an tar. Saserh cu inn hnuai sangka ban phurah an burh.  Raithawi ah sungkhat sazawh an sawm theu.

3. Khawtlang Rai

(Khawhrum le Vancung  thawi tiin a um)

Khawhrum : Siatnak a phunphun thlen theitu ih an ruah ruangah, a lungawi lo ding ti phangin an tlawnnak ah saserh an pe theu ih, an thawi aw theu.

Vancung thawi : Lo pil lak kum (6) danah sia in an thawi theu. Hi thawinak cu Lasi le Cungluphir hnenih hman mi a si deuh bik. A hnu thlun nak ah vok thau an hmangih, zarh ni ul in,  Kawi (kaileng) an kah ciamco theu.

Raithawi daan le thawi mi hi mai umnak khua le ram ciau ah phun tampi kan neiih, ngan cawk ding khal asilo. Kan pi/pu pawl cu Rai an thawinak ah, an neih siah sumhnam a cemih, an thraw hmuah a kawlh thluh theu. Raithawi tul nawn loih Pathian nung kan rak be ngah hi cu kan van tha tuk lawmmam. Neih le siah cem lo cun, raithawi a theih silo, sian lo le ui man a um lo. Sal tang vek an rak si.

NIKHAT SUNG TIKCU THEN DAAN

1. Zan tim (mid-night)

2. Zinglam kau

3. Deirel suah

4. Zing thlapit

5. Vang pawl (Artum)

6. Khawfing cat

7. Ni suah sur

8. Thaithawh ei cu

9. Lo mi feh cu

10. Lo mi feh reh

11. Tau sang

12. Nau rawl pek cu

13. Sun no

14. Sun dir (noon)

15. Sun hnu her

16. Phianghnam suan cu

17. Zanriah suan cu

18. Rawl thing sat cu

19. Lo mi tlun cu

20. Se tlun cu

21. Ni tla

22. Ar riah cu

23. Zan riah ei cu

24. Khawmaw

25. Unau hmelpalh

26. Khawthim

27. Inn tuu tin cu/ Val uu len cu

28. Leng tin cu

29. Ih cu

30. Ih rep

TIKCU  REI  LAM REL DAAN

Mitthep kar              - Second 1 hrawng

Ar luk caan              - Second 3 hrawng

Tibur hmawm thul  – Minute 10 hrawng

Arsa hmin cu          -  Nazi 2 hrawng

Voksa hmin cu       - Nazi 3 hrawng

Sesa hmin cu          – Nazi 4 hrawng